Tản Mạn Về Cái Tôi - Phần 1: Cái Tôi Nhận Thức Và Cái Tôi Thực Tại

Hoàn cảnh xã hội hiện đại của Việt Nam là một môi trường khá tốt cho việc quan sát, lập luận và thực chứng tâm lý học. Sự đổ vỡ của cái siêu tôi (tức hệ thống giá trị đạo đức) mang màu sắc Đông Phương được tích lũy hàng trăm năm và sự xâm chiếm của “cái ấy” (ham muốn) mang màu sắc tây Phương, tạo nên một sự tranh đấu, sụp đổ, tái lập vô cùng phong phú. Rất nhiều cấu trúc tâm lý phức tạp của con người được nổi rõ.

Trong quá trình nghiên cứu và quan sát, tôi đề xuất một vài khái niệm mà theo tôi hiểu biết, tuy không mới trong tâm lý học nhưng được gọi tên khác với cách trình bày phù hợp với thực trạng xã hội Việt Nam.

Chúng ta luôn tìm cách quan sát và nhận thức thế giới bên ngoài ra sao thì cũng thực hiện việc quan sát và nhận thức về chính bản thân mình như vậy.

Nhưng điều đáng nói là ngay việc nhận thức thế giới bên ngoài của chúng ta cũng xảy ra một “độ lệch” nhất định. Triết học gọi đó là nhận thức chủ quan và hiện thực khách quan. Ngay cả việc chúng ta nhìn nhận màu sắc hay lắng nghe âm thanh thì màu sắc và âm thanh đó do nhận thức chủ quan của chúng ta tạo lập. Nó chưa hoàn toàn là hiện thực khác quan.

Chính vì điều này mà cái tôi nhận thức cũng xảy ra sự sai biệt so với cái tôi thực tại – thứ thực sự là ta. Khi sự sai biệt này trở nên trầm trọng, hiện tượng mất năng lực nhận thức bản thân đồng thời trở nên khó kiểm soát.

(Hình ảnh minh họa)

Cái tôi nhận thức thường đẹp và lý tưởng hơn thực tế. Nó bao hàm những mong muốn, kì vọng của bản thân về chính mình

Cái tôi nhận thức được thúc đẩy mạnh mẽ bởi nhu cầu tìm kiếm niềm tin về bản thân.

Hiện tượng sai lệch giữa cái tôi nhận thức và cái tôi thực tại, dẫn đến việc điều một người phát ngôn về chính mình lại khác xa so với thứ thực sự là chính họ. Nó không đơn thuần là một hành vi dối trá, nó là sự tự đánh lừa bản thân tin vào cái tôi nhận thức. Khi phát ngôn hay tỏ thái độ, họ hoàn toàn tin tưởng vào chính điều đó, như một sự thật về chính họ.

Các khóa huấn luyện hiện nay, điển hình là NLP, dựa trên nhu cầu tìm kiếm niềm tin về bản thân, thông qua các phương pháp tự ám thị mà phổ biến là slogan “Hãy cứ tự tin, thành công sẽ đến”. Các phương pháp này giúp người học tạo lập một cách vững chắc cái tôi nhận thức.

Hoặc đơn giản hơn, nhu cầu thử nghiệm các bài test tâm lý và đi xem bói hoặc đơn giản là thích được nghe nói về mình. Cũng là biểu hiện vô thức của việc trí não muốn củng cố cái tôi nhận thức sẵn có.

Bi kịch xảy ra, khi cái tôi nhận thức vượt qua năng lực bản thân, hoặc sai lệch quá nhiều với cái tôi thực tại

Tại xã hội chúng ta hiện nay, điều này trở nên phổ biến với hình ảnh các cậu trẻ hung hăng, tự tin một cách thái quá về bản thân. Khi xu hướng trở nên sâu sắc, họ mô phỏng hoàn toàn các điệu bộ, cử chỉ, trang phục v.v… mà cái tôi nhận thức cho rằng đúng.

Ở khía cạnh tích cực, cái tôi nhận thức giúp chúng ta hình dung về mình một cách tốt hơn, lý tưởng hơn. Nó giảm đi sự ức chế và kích thích hưng phấn. Cái tôi nhận thức có vai trò như một sự tự ám thị về bản thân, giúp điều chỉnh hành vi theo hướng tốt đẹp.

Ở khía cạnh tiêu cực, cái tôi nhận thức khi lệch lạc nghiêm trọng với cái tôi thực tại, nó trở nên hiện tượng hoang tưởng, thiếu thực tế v.v…

Điều đáng nói là, rất nhiều phương pháp giáo dục ngày nay lợi dụng quá đà cái tôi nhận thức mà không hiểu rõ cơ chế. Họ khuyến khích việc tạo lập cái tôi nhận thức một cách quá đáng bằng những khẩu hiểu “tự tin thành công sẽ tới” hoặc “Hãy ước mơ” hoặc “Em phải hiểu rõ sau 5 năm nữa em sẽ thành công ra sao”.

Những phương pháp tự ám thị này làm “phình trướng” cái tôi nhận thức trong thời gian ngắn. Nó có tác dụng tích cực trong ngắn hạn, làm gia tăng sự tự tin, cảm giác hiểu biết, tâm thế, sự hưng phấn và sẵn sàng trải nghiệm. Nhưng ở dài hạn, cái tôi thực tại không phát triển tương ứng, nó sẽ tạo thành chứng hoang tưởng ở nhiều cấp độ.

Tuy nhiên, sự sai lệch giữa cái tôi nhận thức và cái tôi thực tại là phổ biến. Nó chỉ thành một bệnh chứng khi “biên sai” quá lớn.

Một đời sống tâm lý lành mạnh là khi khoảng cách giữa cái tôi nhận thức và cái tôi thực tại là ít nhất. Và trong đó, cái tôi nhận thức được hình thành do môi trường xã hội hướng đến những lý tưởng cao đẹp, tinh thần trượng nghĩa và những giá trị nhân bản, nhân vị.

Tóm lại nội dung phần 1:

– Cái tôi nhận thức được hình thành do sự thúc đẩy của nhu cầu tìm kiếm niềm tin vào bản thân.

Cái tôi nhận thức có xu hướng không đồng nhất với cái tôi thực tại. Bởi động lực hình thành nên nó, là niềm tin mang tính cảm giác.

Cái tôi nhận thức được hình thành một cách trực tiếp do quá trình tự ám thị.

– Ám thị là quy trình bao gồm hai bước: Một là đồng ý với sự ám thị, hai là lặp lại các ám thị dưới dạng câu nói, suy nghĩ, khẩu hiệu v.v…

– Bằng sự tự hình dung về bản thân, ta đã hình thành cơ chế đồng ý để ám thị được triển khai. Sau đó, chúng ta vô thức tìm kiếm các bằng chứng và lặp lại chúng liên tục để củng cố cho nội dung ám thị.

Như vậy, những ám thị trái ngược với sự hình dung về bản thân không có tác dụng tạo nên cái tôi nhận thức. Chẳng hạn, tôi hình dung mình đẹp trai thì cho dù có vô vàn lời chê bai, tôi vẫn có xu hướng chỉ tập trung vào các lời khen (cho dù là nịnh bợ) và lặp lại chúng liên tục (nôm na là tự sướng). Khi cái tôi nhận thức (ở đây là mình đẹp trai) được củng cố một cách quá chắc chắn. Thì những lời chê bài mang vai trò ám thị không được chấp nhận, có lặp lại bao nhiêu cũng khó thay đổi cái tôi nhận thức.

Có 4 mức độ của tri thức, bao gồm: Biết – Hiểu – Thông – Đạt. Và cái tôi nhận thức nguy hiểm ở chỗ, nó làm cho trí não ghi nhận nhiều dữ kiện ở trạng thái biết nhưng không đạt tới trạng thái hiểu. Đây là bệnh “học giả” (giả vờ học) của rất nhiều người, trong đó có tôi.

Nhiều cô cậu trẻ có nội tâm yếu đuối đã lợi dụng tác dụng của cái tôi nhận thức, hình thành một “ta” khác với cái “ta” thực tế. Họ nông cạn trong trải nghiệm nhưng dưới tác động của cái tôi nhận thức, lại luôn cảm thấy tự hào về mình. Đây là điều tôi luôn tự cảnh tỉnh và ít nhiều gì, tất cả chúng ta đều mắc phải.

Cố vấn của SEE

Xem thêm:

Phần 2:  Tản mạn về cái tôi - Sự nguy hiểm của bói toán

Công ty Cổ phần Công nghệ và Giáo dục Wikiedu
Địa chỉ: Tầng 4, tòa nhà số 137, Hoàng Quốc Việt, Cầu Giấy, Hà Nội
Email: see@hocxemtuong.com
Di động: 0985 658 242